logotyp

Za dzisiejszy post merytoryczny dziękujemy nowemu dziecku Dialogowemu - zespołowi 

I Ogólnopolska Konferencja Psychoterapii Dzieci i Młodzieży, której pierwsza edycja odbędzie się już 29 maja! Zapisujcie się tłumnie, bo szykują się ciekawe rzeczy, a przedsmak poniżej! ❤

Parentyfikacja, czyli inaczej odwrócenie ról w rodzinie, występuje w sytuacji, w której z pewnych przyczyn dziecko musi przejąć odpowiedzialność za potrzeby rodzica, jednocześnie tłumiąc swoje. Zjawisko parentyfikacji prof. Katarzyna Schier dzieli na instrumentalne oraz emocjonalne. Instrumentalne odwrócenie ról następuje zwykle w przypadku, gdy rodzic z jakichś zewnętrznych przyczyn nie jest w stanie zaspokoić materialnych potrzeb swoich i dziecka. Przykładami takich sytuacji mogą być np. choroba lub niepełnosprawność rodzica, ciężka sytuacja ekonomiczna, zmuszająca dziecko/nastolatka do pracy, a także okoliczności, które sprawiają, że dziecko jest tłumaczem symultanicznym rodzica na emigracji. Parentyfikacja emocjonalna występuje z kolei w sytuacji, gdy dziecko musi zaspokajać emocjonalne potrzeby dorosłego, odgrywać rolę “terapeuty”, przyjaciela, partnera, czy swoistego bufora między rodzicami. Tego typu okoliczności występują bardzo często w sytuacji, kiedy rodzic nie jest w stanie sam poradzić sobie z trudnościami życiowymi, które go spotykają i część swojego ciężaru przerzuca na dziecko.

Prof. Schier różnicuje parentyfikację destrukcyjną - taką, w której dziecko nie jest doceniane i pozytywnie wartościowane za swoje czyny. W przypadku, gdy takie docenienie występuje negatywne skutki odwrócenia ról mogą nie zaistnieć, młody człowiek ma zaś wtedy okazję do wykształcenia w sobie poczucia odpowiedzialności. Ta druga forma występuje głównie, gdy odwrócenie ról ma charakter czasowy, wywołany jakimiś nagłymi okolicznościami.

Dzieci, które doświadczają destrukcyjnej formy parentyfikacji często określane są jako “niewidzialne” oraz “dzielne”. Ich “niewidzialność” dotyczy zwykle właśnie tłamszenia własnych potrzeb, własnej dziecięcości, na rzecz opieki i zaspokajania potrzeb opiekunów. Schier (2018) za Winnicotem wprowadza na określenie zachowania takich osób pojęcie fałszywego self - cały czas dążą one do zaspokojenia innych, nie zwracając przy tym uwagi na swoje autentyczne potrzeby. Określenie “dzielne” dzieci jest z kolei znamiennym znakiem tego, jaki przekaz społeczny dociera do osób parentyfikowanych. Zwykle są one chwalone za swoją ponadprzeciętną dojrzałość, umiejętność radzenia sobie. Pozytywny odbiór ich działań przez społeczeństwo jest jednak bardzo niebezpieczny - utwierdza dzieci w tym, że ich potrzeby nie są istotne, zaś zajmowanie się rodzicem i to jak dobrze sobie radzą to działania pożądane. Negatywne skutki parentyfikacji mogą być zaś ogromne. Badania pokazują, że parentyfikacja powiązana jest z zachorowalnością na depresję, zaburzenia lękowe, a także z negatywnym odbiorem swojego ciała, który może być składową tzw. gotowości anorektycznej oraz zaburzeń odżywiania. Ofiary parentyfikacji mają trudność w utrzymywaniu pozytywnego obrazu własnej osoby - bardzo często nie czują się wystarczające, ze względu na to, że w dzieciństwie nie mogły być wystarczająco dobrze przygotowane do ponoszenia odpowiedzialności dorosłych. Ze zjawiskiem parentyfikacji związane są też dolegliwości cielesne. Badania wskazują, że osoby doświadczające zjawiska odwrócenia ról w rodzinie często zgłaszają ból, dyskomfort i napięcie w różnych częściach ciała. Są też podatne na dolegliwości psychosomatyczne. Schier (2018), pisze, że wynika to głównie z kumulowania w ciele traumy związanej z przeżywaniem ukrytej formy przemocy, jaką jest parentyfikacja.

Badacze zaznaczają także transgeneracyjny, a konkretnie trzypokoleniowy charakter zjawiska. Występuje związek między doświadczeniem parentyfikacji w dzieciństwie a dysfunkcyjnymi zachowaniami w dorosłości, które mogą prowadzić do odwrócenia ról w kontekście własnych dzieci. W Polsce zwracana jest też uwaga na historyczno-społeczne okoliczności wojny i PRL-u, które sprzyjały powstawaniu traum i problemów, które skutkowały zjawiskiem parentyfikacji.

Schier (2018) zaznacza także, że istnieje duże prawdopodobieństwo zarysowania się dwóch specyficznych typów osobowości wśród osób, które doznały opisanego zaniedbania w dzieciństwie - osobowości narcystycznej lub osobowości masochistycznej. Osoby te częściej wybierają zawody związane z pomocą innym ludziom, takie jak lekarz_rka, psycholog_żka, czy opiekun_ka.

Diagnoza parentyfikacji następuje zwykle przy okazji wizyty dziecka spowodowanej innymi problemami, takimi jak zaburzenia nastroju, lęki itp. Do jej postawienia potrzebne jest holistyczne spojrzenie na pacjenta. Często stosowana jest analiza narracji oraz całościowa obserwacja zachowania. Schier (2018) pisze też o teście trzech życzeń, po którym można wywnioskować, na czyich potrzebach dziecko skupia się najbardziej, a także o metodach projekcyjnych, polegających na wyobrażaniu sobie pewnych scenek. Jednym z trudniejszych elementów terapii parentyfikacji u dzieci jest to, że w całym procesie muszą uczestniczyć rodzice, którzy często odczuwają opór wobec ponownego wzięcia na siebie odpowiedzialności za dziecko. Główną trudnością w terapii, wypływającą ze strony ofiary odwrócenia ról w rodzinie jest poczucie winy, jakie odczuwa ona, gdy próbuje zacząć zaspokajać swoje potrzeby oraz duma z własnej ponadprzeciętnej dorosłości, zaprzeczanie temu, że duża odpowiedzialność przerzucana na nią przez rodziców była czymś złym. U osób dorosłych, które posiadają już pewną “strefę bezpieczeństwa” proces terapii powinien zawierać element żałoby za utraconym dzieciństwem. Jedną z pomocnych technik może być też próba zobaczenia siebie w kontekście generacyjnego problemu, w celu zrozumienia przyczyn doświadczanej deprywacji.

Parentyfikacja jest niezwykle trudnym problemem, także ze względu na to, jak mało mówi się o jej negatywnych konsekwencjach. W przestrzeni publicznej, takiej jak szkoły zachowania ofiar parentyfikacji są wręcz pochwalane. Schier podkreśla, że należałoby wprowadzić programy uświadamiające dla osób związanych z pracą z dziećmi i uświadamiać ich na temat alarmujących sygnałów, wskazujących na doświadczanie przez młode osoby zjawiska odwrócenia ról.

Gabriela Wdowczyk

Bibliografia:
1. https://www.rdc.pl/.../ofiary-parentyfikacji-w-doroslym.../
2. http://www.poradniapsychologiczna.com.pl/parentyfikacja/
3. https://youtu.be/jaqGmX_3UYA
4. Schier, K., (2018) Formy pomocy niewidzialnym dzieciom, czyli tym, które doświadczyły odwrócenia ról w rodzinie. Dziecko krzywdzone. Teoria, badania, praktyka., 17(4)
Studenckie Koło Naukowe Psychoterapii DIALOG
Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Stawki 5/7, 00-183 Warszawa
logotyp